wybierz język: Polski Türk Україна English

Wspólna granica – wspólne dziedzictwo

Nowe spojrzenie na twierdze polskie i tureckie nad Dniestrem

SOROKA

Pierwszą twierdzę nad Dniestrem w miejscu dzisiejszego mołdawskiego miasta Soroca wznieśli zapewne genueńscy kupcy w XII, albo XIII w. i nazwali ją Olihonia (od wcześniejszej nazwy bizantyjskiej). Osada ta była częścią systemu genueńskich faktorii handlowych na północnych wybrzeżach Morza Czarnego, do którego należały m.in. takie miasta jak Bałakława i Kaffa na Krymie a także Tana u ujścia Donu (dzisiejszy Azow). Pod Soroką szlak łączący obszary naddunajskie z ziemiami położonymi nad Dnieprem przekraczał Dniestr, dodatkowo rzeką można było spławiać towary do, także genueńskiego Białogrodu – nad Morzem Czarnym.

Nie wiadomo kiedy dokładnie kolonia upadła, ale w 1489 r. na miejscu ruin dawnego miasta Genueńczyków hospodar mołdawski Stefan Wielki wybudował murowany zamek, który miał bronić strategicznej przeprawy. Co najmniej od 1499 r. rezydował tam hospodarski perkułab (starosta). W tym okresie miejscowość otrzymała nazwę Soroka (od rumuńskiego sărac – biedak, nazwa miała pochodzić od ludzi zmuszonych do ukrywania się w naddniesterskich grotach przed najazdami Tatarów i Turków). W latach 1543–1546 zamek został przebudowany przez hospodara Piotra Raresza i przybrał obecną formę – rotundy z dziedzińcem pośrodku, czterema okrągłymi basztami i czworoboczną wieżą bramną. W tym czasie Soroka została jednym z najważniejszych ośrodków wschodniej Mołdawii.

W XVII w. przeprawa pod Soroką była kilkakrotnie wykorzystywana przez operujące na tym terenie armie, m.in. Kozaków w 1653 r. a także przez Turków podczas operacji na Ukrainie i wojny z Moskwą w latach 1674–1681. Podczas tzw. wielkiej wojny tureckiej w 1691 r. Sorokę zdecydował się opanować król Jan III. Przemawiało za tym kilka względów. Po pierwsze utwierdziłoby to (obok już zdobytych Suczawy, Dragomirny i Kimpolungu) panowanie polskie w północnej Mołdawii. Po drugie Soroka była dogodną bazą wypadową do dalszej ofensywy w kierunku dolnego Dniestru i stepów budziackich. Wreszcie polski garnizon w Soroce byłby jednym z punktów w pierścieniu blokady Kamieńca. We wrześniu 1691 r., gdy główne siły polsko-litewskie pod dowództwem monarchy wkroczyły do północno-zachodniej Mołdawii, zgrupowanie złożone z wojsk koronnych i Kozaków Zaporoskich dowodzone przez płk. Stanisława Zygmunta Druszkiewicza, kasztelana chełmskiego uderzyło na Sorokę i zdobyło ją bez większych trudności (w zamku nie było tureckiego garnizonu). Następnie Kozacy Zaporoscy skierowali się na południe i spustoszyli tatarskie ułusy na Budziaku.

Utrzymanie Soroki było dla wojsk Rzeczypospolitej trudnym zadaniem. Po pierwsze zamek był oddalony od innych polskich garnizonów, co powodowało trudności zaopatrzeniowe. Po drugie forteca była w opłakanym stanie i wymagała natychmiastowych prac budowlanych. Komendantem twierdzy został mianowany w styczniu 1692 r. oberszter Krzysztof von Rappe, dowódca regimentu pieszego, którego tytularnym szefem był jego brat gen.-mjr. Ottona Ernesta von Rappe. Do dyspozycji jako garnizon miał swoją jednostkę, chorągwie wołoskie Piotra Drocienka i Bazylego Sinicy, a także 500 Kozaków i artylerię. Rappe otrzymał też pewną sumę pieniędzy na przeprowadzenie robót fortyfikacyjnych. Zaopatrzenie polski garnizon miał otrzymywać przez Niemirów, albo Suczawę i Śniatyn. Najdogodniejszym szlakiem zaopatrzeniowym był jednak Dniestr i między innymi w celu zabezpieczenia drogi wodnej do Soroki hetman wielki koronny zdecydował się na wybudowanie Okopów św. Trójcy i Szańca Panny Marii. Najprawdopodobniej już w lutym generał-adiutant Franciszek Gałecki, kuchmistrz koronny dostarczył pierwszy transport zaopatrzenia do fortecy.  

Latem 1692 r. Rappe zbudował nowe wały wokół przygródka, a także wykopał nową studnie. Okazało się to kluczowe dla dalszych losów garnizonu, bowiem jesienią Daltaban Mustafa – pasza oczakowski zdecydował się odbić fortecę z rąk polskich. 27 września oddziały turecko-tatarsko-mołdawskie rozpoczęły oblężenie. Polski dowódca bronił się umiejętnie, wycofując się kolejno ze Starego i Nowego Miasta (uprzednio podpaliwszy je) i często nękając wycieczkami oddziały osmańskie. 9 października turecki dowódca rzucił swoje wojska do generalnego szturmu na świeżo ufortyfikowany przez Polaków przygródek. Pomimo początkowych sukcesów (Turcy zatknęli już trzy chorągwie na wałach) natarcie zostało odparte i wojska Porty zwinęły oblężenie. Ostatecznie Turcy i Tatarzy mieli stracić ok. 2 tys. ludzi i sześć chorągwi, a polska załoga (licząca na początku oblężenia 600 żołnierzy) 150 ludzi. Do sukcesu przyczynił się fakt, że hetman Jabłonowski wysłał na odsiecz Soroce oddziały Druszkiewicza (które jednak nie dotarły do twierdzy), a także zgrupowanie jazdy płk. Wojciecha Cińskiego, stolnika bracławskiego, które przeprowadziło dywersyjny rajd na stepy budziackie. Skuteczna obrona Soroki była jednym z większych polskich zwycięstw w końcowym okresie wielkiej wojny tureckiej.

Otwarcie szlaku wodnego do Soroki, co prawda, niewiele poprawiło sytuację zaopatrzeniową fortecy, ale zastępujący przez pewien czas Rappego mjr Brink był w stanie obronić twierdzę przed zakusami tureckimi także jesienią następnego roku. Ostatecznie Soroka pozostała w rękach polskich do końca wojny, stale zagrażając osiedlom Tatarów i wiernych Porcie Kozaków na Budziaku (zwłaszcza wyprawa propolskich Kozaków pod dowództwem płk. Semena Palija w 1694 r. przyniosła duże straty poddanym sułtańskim). Dopiero po traktacie karłowickim (1699) twierdza została zwrócona Mołdawii.

Militarną rolę naddniestrzańskie miasteczko miało także odegrać w osiemnastym stuleciu – dwukrotnie było zajmowana przez wojska rosyjskie, w 1711 i 1738 r. W 1812 r. na mocy traktatu bukaresztańskiego Soroka przeszła pod panowanie carskie.

 

Opracowano na podstawie:

Biblioteka XX. Czartoryskich w Krakowie, rkps nr 2699.

Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, rkps nr 3003.

N. Bulat, Judeţul Soroca: File de istorie, Chişinău 2000.

T. Ciesielski, Od Batohu do Żwańca: Wojna na Ukrainie, Podolu i o Mołdawię 1652–1653, Zabrze 2007.

https://ro.wikipedia.org/wiki/Soroca (ostatni dostęp: 22 września 2014 r.)

https://ru.wikipedia.org/wiki/Сороки_(город) (ostatni dostęp: 22 września 2014 r.)

J.Krz [J. Krzywicki], Soroki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, wyd. F. Sulmirski i inni, t. XI, Warszawa 1890, s. 83–84.

K. Sarnecki, Pamiętniki z czasów Jana Sobieskiego: Diariusz i relacje z lat 1691–1696, oprac. J. Woliński, Wrocław 1958.

M. Wagner, Rappe, Krzysztof, [w:] PSB, t. XXX (1987), s. 591–592.

M. Wagner, Wojna polsko-turecka w latach 1672–1676, t. II, Zabrze 2010.

J. Wojtasik, Ostatnia rozprawa zbrojna z Turkami i Tatarami w 1698 r., cz. I, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. XIII/1 (1967), s. 63–127.

 

Autorzy zdjęć/grafik: - w sumie 3.