wybierz język: Türk Polski Україна English

Ortak sınır – Ortak miras

Dinyester (Turla) nehri kenarındaki Polonya ve Türk kalelerine yeni bir bakış

KAMANİÇE (KAMYANETS PODİLSKİ)

Kamyanets Podilski hakkında, hem kale hem de şehir bağlamında çok sayıda inceleme ve kaynak mevcuttur. En yeni Polonya incelemesi R. Król-Mazur, Üç ulusun şehri, Ukrayna incelemesi: М. Петров, Місто Кам'янець-Поділський в 30-х роках XV-XVIII століт, bu eserde geniş kapsamlı kaynakça bulunmaktadır). Kamaniçe kalesi yazar Henryk Sienkiewicz eserleri sayesinde Polonya kültürü ve toplu bilincine güçlü bir şekilde kök salmıştır. Bundan dolayı bu incelemede Kamaniçe kalesinin tam tarihi anlatılmayacaktır. Konuyla ilgilenenleri mevcut bilimsel ve popüler-bilimsel kaynaklara sevk edip burada kalenin ve içinde konuşlanan garnizonun harp faaliyetlerini en önemli boyutlarını kısaca anlatacağız.

 

Kamyanets’teki taş kalenin başlangıcı, önceleri Smotriç’i hüküm sürdükleri toprakların başkenti yapan Koriatoviç (Ukr. Коріятовичі) knezlerinin Podolya bölgesindeki hakimiyetiyle ilgilidir. XIV. yüzyılın 70li ve 80li yıllarında knezler Romen-Katolik piskoposluk merkezinin de kurulduğu ve bu sayede önemi artan Kamaniçe’ye geçmişlerdir.

Eski Kamaniçe kalesi modern halini, artık Polonya Krallığı’nın sınırları içerisinde bulunduğu XIV. yüzyılda gerçekleşen tahkim çalışmaları sonucunda almıştır. Müstahkem mevkiinin sağlamlaştırılma gereği Jagiellon monarşisinin güney sınırlarındaki güç dağılımından kaynaklanıyordu. Boğdan ve Eflak, Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenliği altına girmiştir, XV. yüzyılın ortasından beri Tatarlar hemen hemen her sene Podolya ve Rus-i Hamra topraklarını istila ediyordu.

            Bu dönemde Polonya’nın, ülkenin güney ve doğu sınırlarını koruma sistemi oluşmaya başlıyor, kaleler bu sistemde çok önemli rol oynuyordu. Aynı dönemde Kamaniçe kalesinde sabit Polonya piyade garnizonu (birkaç on – birkaç yüz arası asker) konuşlanmaya başlamış, 1672 senesine kadar orada kalmıştır.

XVI. yüzyılın ilk yarısında Kamaniçe kalesinin duvarlarının dibine Boğdan kuvvetleri gelmiştir ancak uygun savaş gereçlerine sahip olmadıklarından şehri ve kaleyi ele geçirememişlerdir. Aynı sebeplerden dolayı Smotriç nehri kenarındaki bu kale Tatarlar tarafından kuşatılmıyordu.

XVI. yüzyılın 30lu yıllarında Polonya-Osmanlı ilişkilerinin iyileşmesi Kamaniçe’den ciddi tehlikelerin uzaklaştırılmasına neden olmuştur. Bundan dolayı kalede ciddi tahkim çalışmalarının yapılmaması şaşırtıcı gelmemelidir. Ancak XVII. yüzyılın  20li yıllarında Osmanlı İmparatorluğu Kamaniçe kalesi için tehlike oluşturmaya başlamıştır. Muhtemelen o dönemde de eski kalenin savunma kapasitesini yükseltecek modern tahkimatların yapılmasına karar alınmıştır.

Teofil Szemberg’in projesini yaptığı ve Yeni Kale denilen hornwerk kalesinin inşaatı 1617 yılında başlamış, ancak 1621 yılındaki Türk istilasından önce bitirilememiştir. Dinyester boylarında savaşan Polonya-Litvanya-Kazak kuvvetlerinin tedarik merkezi olan Kamaniçe, Hotin’deki ordugâhın korunmasında ciddi bir rol oynamıştır. 1633 yılında Türkler tekrar Kamaniçe’ye gelmiş, ancak Abaza Mehmet Paşa’nın komutanlığında olan ordu hetman Stanislaw Koniecpolski’nin kuvvetleri tarafından yenilgiye uğratılmıştır.

            1651 ve 1652 yılında Khmielnitsky’nin Kazakları da kaleyi ele geçirmeye çalışmışlardır ancak yeterli savaş gereçlerine sahip olmadıklarından Podolya Eyaleti’nin genel kaymakamı Piotr Potocki’nin kuvvetlerine karşı ciddi bir tehdit oluşturamamışlardır.

Kamaniçe kalesi için ancak uygun bir mühendislik-teknik altyapısına sahip bir ordu tehlike oluşturabilirdi. Osmanlı Ordusu böyle bir orduydu.    XVII. yüzyılın 70li yıllarının başında ortaya çıkan Osmanlı İmparatorluğu ile savaşa girme riski Kral sarayı elitine ‘ön Avrupa’nın kalesi’nin savunma kapasitesinin gözden geçirilmesinin gerekli olduğunu göstermiştir ama artık çok geç olmuştu.  Hollandalı mühendis Ulryk von Werdum 1671 yılında, kalenin perişan vaziyette olduğunu yazmıştır.

Bunların hepsi düşünülürse kalenin bir sene sonra Osmanlı ordusunun ganimeti olduğu gerçeğine şaşırmamak gerekir. Meşhur kuşatma hakkında çok sayıda eser ve inceleme bulunmaktadır. En son bu konuyu Marek Wagner kaleme almıştır. Şimdi kalenin yenik düşmesinde, teslim olmasında  sadece tahkimatların kötü durumunun değil içinde konuşlanan askerlerin sayısının yetersiz (yaklaşık 1000 tane düzenli asker) olmasının da rolü olduğunu hatırlatmakta fayda vardır.

            Polonyalı kuvvetler, Sienkiewicz’in çizdiği imaja karşı Osmanlı ordusunun kaleyi ele geçirme noktasına ulaştığında yani son anda teslim olmuştur.

O tarihten sonra Kamaniçe kalesi çeyrek asrı aşkın bir süre için Osmanlı hakimiyeti altına girmiştir.

Bu dönem ayrıntılı bir şekilde Dariusz Kołodziejczyk tarafından kaleme  alınmıştır.

Osmanlı egemenliğinin son yılları ve Büyük Osmanlı Savaşı dönemindeki Polonya ablukası, şehrin ekonomik çöküşünü ciddi ölçüde tetiklemiştir. XVIII. yüzyılda öneminin yeniden kazandırılması için uğraşılmış, bir ölçüde başarılı olunmuştur. Aynı zamanda hala Lehistan’nın en önemli müstahkem mevkilerinden biri olan kaleyi kalkındırmaya çalışılmıştır. Kamaniçe’de devamlı olarak yaklaşık 600 tane piyade askeri konuşlanıyordu.

Kale, başarılı ve enerjik mühendisler ve komutanlar konusunda da çok şanslıydı: İskoçyalı Archibald Glover de Glaydeny, İsveçli Krystian Dahlke, Hollandalı Jan de Witte onlardan bazılarıdır.

İlk ciddi tahkim çalışmaları Glover’in yönetiminde 1710–1715 ve 1720–1725 yılları arasında gerçekleştirilmiştir. Genelde mevcut yapıların bakımı yapılmış, birkaç tane yeni yapı inşa edilmiştir.

XVIII yüzyılın ortasında Dahlke şehrin etrafının çok güçlü olmasa da bir topçu bataryası çemberiyle çevrilmesini sağlamış, yüzyılın ikinci yarısında ise Witte kalenin müstahkemliğini geliştirmeye devam ederek kışlalar inşa ettirmiştir.

Maddi kaynaklar konusunda yaşanan sıkıntılardan dolayı Kamaniçe kalesi alınan tedbirlere rağmen çağın modern istihkamlarının düzeyine ulaşamamıştır. İçinde konuşlanan garnizon da yetersiz idi.

Polonya’nın tarihinde Kamaniçe kalesi ile ilgili son olay 1792 yılında 3 Mayıs Anayası’nı Savunma Savaşı sırasında vuku bulmuştur. Kale kuşatılmaya hazırlanmış, garnizondaki asker sayısı 3 bine yükseltilmiş olmasına rağmen savaşın seyrinden dolayı Kamaniçe ve askerleri bu savaşta önemli bir rol oynayamamıştır.

 

Kullanılan Kaynakça:

 

Z. Hundert, Garnizon wojskowy Kamieńca Podolskiego w latach 1667–1672, „Saeculum Christianum” (w druku). 1667-1672 yılları arası Kamaniçe Askeri Garnizonu, „Saeculum Christianum” (yayınlanmak üzere)

D. Kołodziejczyk, Podole pod panowaniem tureckim: Ejalet kamieniecki 1672–1699, /Osmanlı Egemenliğinde Podolya: Kamaniçe Eyaleti 1672-1699/ Warszawa 1994.

R. Król-Mazur, Miasto trzech nacji: Studia z dziejów Kamieńca Podolskiego w XVIII wieku, Üç ulusun şehri, XVIII yüzyılın Kamaniçe tarihi araştırmaları, Kraków 2008.

М. Петров, Місто Кам'янець-Поділський в 30-х роках XV-XVIII століт: Проблеми соціално-економічного, демографічного, етнічного та історико-топографічного розвитку. Міське і замкове управління, Кам'янець-Поділський 2012. XV.yüzyılın 30lu yıllarından XVIII. yüzyıla kadar Kamaniçe şehri. Toplumsal-iktisadi, nüfus bilimsel, etnik ve tarihi-topoğrafik gelişim meseleleri. Resmi şehir ve kale daireleri. Kamyanets Podilski, 2012.

 

Biblioteka XX. Czartoryskich w Krakowie, rkps nr 2699. Krakov XX. Czartoryskich Kütüphensi, 2699 nolu el yazması

L. Podhorodecki, Kampania chocimska 1621 r., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. X-XI (1964–1965) , 1621 yılında Hotin Seferi,Askeri Tarih Materyalleri’, cilt. X-XI (1964-1965)

A.J. [Rolle], Zameczki podolskie na kresach multańskich, t. I, Muntenya sınırlarında Podolya kaleleri 1. Cilt, Warszawa 1880.

M. Wagner, Wojna polsko-turecka 1672–1676, t. I–II, Lehistan-Osmanlı Savaşı 1672–1676, cilt I–II, Zabrze 2009.

 

Autorzy zdjęć/grafik:Artur Brzóska (17)Krystian Trela (25) - w sumie 42.