wybierz język: Polski Türk Україна English

Wspólna granica – wspólne dziedzictwo

Nowe spojrzenie na twierdze polskie i tureckie nad Dniestrem

CHOCIM

Chocim znajduje się na prawym (niegdyś mołdawskim) brzegu Dniestru. Pierwszy gród w miejscu, panującym nad przeprawą pomiędzy późniejszymi miejscowościami Chocim i Braha, w widłach Dniestru i niewielkiego potoku, wzniósł najprawdopodobniej kijowski książę Włodzimierz Wielki pod koniec X w. Warownia chroniła południowo-zachodnie kresy Rusi i szlaki handlowe łączące Kijów z obszarem naddunajskim. Wspomniana fortyfikacja znajdowała się najprawdopodobniej w miejscu północnej baszty późniejszego zamku. W czasie podziałów dzielnicowych na Rusi, Chocim ostatecznie znalazł się w składzie księstwa halicko-włodzimierskiego. To właśnie władcy tego księstwa król Daniel Halicki i jego syn kniaź Lew w latach 1250–1264 na miejscu dawnego grodu zbudowali murowany zamek. Najprawdopodobniej już wtedy wzniesiono kamienne siedmiometrowe mury i pogłębiono fosę. Po przyłączeniu Rusi Czerwonej do Królestwa Polskiego – Chocim stał się jednym z głównych ośrodków tzw. Ziemi Szepienickiej – obszaru pomiędzy Dniestrem a górnym Prutem i Czeremoszem, znajdującego się wówczas w orbicie wpływów polskich. W 1388 r. król Polski Władysław Jagiełło oddał Ziemię Szepienicką hospodarowi mołdawskiemu Piotrowi I Muszatowiczowi. W zamku chocimskim zaczął urzędować starosta hospodarski – perkułab (rum.pârcălab). W XV w. Ziemia Szepienicka była przedmiotem konfliktów polsko-mołdawskich i przechodziła kilkakrotnie z rąk do rąk.

            Do kolejnej przebudowy zamku w Chocimiu doszło za panowania jednego z najwybitniejszych władców mołdawskich Stefana Wielkiego, prawdopodobnie w latach 60. i 70. XV w. Budowa nowoczesnych zamków była jednym z ważniejszych elementów utwierdzania przez Stefana władzy hospodarskiej. Oprócz Chocimia wzniósł on, bądź przebudował, m.in. zamki w Suczawie i Soroce. Do pomocy w pracach budowlanych zatrudniono włoskich rzemieślników z genueńskiej Kaffy. Mury obronne zostały podniesione do wysokości 40 m (ich szerokość wynosiła 5–6 m). Wzniesiono pięć baszt i dokonano modernizacji budynków na powiększonym dziedzińcu. W efekcie tych prac powstały dwie rezydencje: dwór hospodarski i dwór bojarski, pod powierzchnią dziedzińca zbudowano piwnice. Zamek (z wyjątkiem południowej ściany przebudowanej w XVIII w.) uzyskał współczesny kształt, został jedną z siedzib hospodara i najważniejszych fortec mołdawskich. Pierwszy sprawdzian nowe fortyfikacje chocimskie miały przejść już w 1476 r. Latem tego roku pod Războieni oddziały osmańskie pokonały wojska Stefana Wielkiego, uderzyły na północną Mołdawię i obległy zamki w Suczawie, Neamcu i Chocimiu, ale wszystkie te miejsca obroniły się przed Turkami. W 1487 r. Stefan został zmuszony do formalnego uznania zwierzchnictwa tureckiego. Być może to wtedy w Chocimiu na jakiś czas pojawiła się załoga złożona z janczarów.

            W 1509 r. miasteczko Chocim zostało spustoszone przez oddziały polskie hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Kamienieckiego, które uderzyły na Mołdawię w odwecie za wcześniejszy najazd hospodara Bogdana Ślepego na Ruś Czerwoną. 4 października w czasie odwrotu sił polskich spod Suczawy pod zamkiem chocimskim doszło do bitwy, która zakończyła się zwycięstwem oddziałów Kamienieckiego. Armia polska ponownie pojawiła się pod murami Chocimia w 1538 r. Zygmunt Stary postanowił wówczas, w porozumieniu z sułtanem Sulejmanem Wspaniałym, pozbawić tronu mołdawskiego hospodara Piotra Raresza, który był kłopotliwy dla obu stron. Wojska polskie, dowodzone przez hetmana wielkiego koronnego Jana Tarnowskiego, 17 sierpnia przystąpiły do oblężenia zamku chocimskiego. Tarnowski rozpoczął ostrzał murów zamkowych i drążenie podkopów. Raresz nie mógł pozwolić sobie na utratę zamku i wyruszył na odsiecz. Wkroczenie oddziałów tureckich do południowej Mołdawii zmusiło go jednak 30 sierpnia do zawarcia układu z Tarnowskim. Hospodar zrzekł się wówczas wszelkich pretensji terytorialnych wobec Polski. Być może w czasie odbudowy zamku, po zniszczeniach związanych z oblężeniem polskim, powiększono warownię w kierunku południowym.

            Po 1561 r. Jakub Heraklides Despot osadzony na tronie mołdawskim dzięki pomocy polskiego magnata Olbrachta Łaskiego przekazał zamek chocimski swojemu dobroczyńcy w zastaw do czasu spłaty kosztów wyprawy, która wyniosła go do władzy. Hospodar nie chciał jednak spłacać swoich zobowiązań i w 1563 r. odebrał Łaskiemu twierdzę. Ambitny magnat wykorzystał jednak najazd kniazia Dymitra Wiśniowieckiego – hetmana kozackiego i pretendenta do tronu mołdawskiego na ziemie Despota i jeszcze w tym samym roku odzyskał Chocim, który obsadził swoją załogą. Jednak już w czerwcu 1564 r. król Zygmunt August zmusił Łaskiego do oddania fortecy Mołdawianom, nie chcąc zadrażniać stosunków z Portą Ottomańską – zwierzchnikiem Mołdawii. Chocim odegrał też ważną rolę w 1572 r. gdy hospodar Bogdan Lăpușneanu został obalony przez bunt bojarów, którym pomogli Turcy. Władca musiał uciekać do Rzeczypospolitej a Zygmunt August zdecydował się udzielić mu pomocy. Wojskom koronnym sprzyjał fakt, że Polak w służbie hospodara – Marcin Dobrosołowski utrzymał w swoich rękach zamek chocimski. Dzięki temu artyleria z Chocimia wzmocniła oddziały polskie Mikołaja Mieleckiego. Wyprawa nie zakończyła się jednak sukcesem, a wycofujące się siły koronne zostały zaatakowane 13 kwietnia przez wojska mołdawsko-tureckie. Mielecki nie został pokonany, m.in. dzięki pomocy załogi zamku. Podobnie jak w 1564 r. Dobrosołowski musiał jednak wydać twierdzę nowemu hospodarowi – Janowi Srogiemu (zwanemu Iwonią), po tym jak ten zaprzysiągł wierność Zygmuntowi Augustowi. Odziały polskie ponownie wkroczyły do Chocimia w 1600 r. Tym razem na prośbę hospodara Jeremiego Mohyły, którego hospodar wołoski Michał Waleczny wyparł z Jass i Suczawy. Wreszcie w 1615 r. magnaci koronni - kniaziowie Samuel Korecki i Michał Wiśniowiecki zajęli Chocim w trakcie wyprawy mającej na celu osadzenie na tronie mołdawskim Aleksandra Mohyły. Dopiero w tzw. układzie spod Buszy (1617 r.) strona polska zobowiązała się do zwrotu Chocimia Mołdawii. Mimo to jeszcze w czasie rokowań z Imperium Osmańskim w 1634 r. Polacy domagali się od Turków oddania im Chocimia.

            Zamek chocimski znany jest przede wszystkim z dwóch siedemnastowiecznych bitew pomiędzy wojskami Rzeczypospolitej i Imperium Osmańskiego, które miały miejsce pod jego murami w 1621 i 1673 r. Obydwa te wydarzenia posiadają jednak tak bogatą literaturę przedmiotu, że w tym miejscu wypada tylko skierować czytelnika do odnośnych pozycji. Najpełniejsze opracowania do tej pory to: L. Podhorodecki, Kampania chocimska 1621 r., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. X-XI (1964–1965) i M. Wagner, Wojna polsko-turecka 1672–1676, t. I–II, Zabrze 2009).

            Wiosną 1653 r. w Chocimiu ponownie na krótko znalazł schronienie wypędzony z Jass (ówczesnej stolicy Mołdawii) hospodar – tym razem był to Bazyli Lupu, teść Tymofieja Chmilnickiego. Hospodar ze swoją świtą szybko uciekł jednak na terytorium Rzeczypospolitej, a zamek został zajęty przez oddziały siedmiogrodzkie wspierające nowego hospodara – Jerzego Stefana.

            Mniej znanym epizodem w dziejach twierdzy chocimskiej jest jej obrona przez polską załogę pod dowództwem pułkownika Jana Magnusa von Ochapp wiosną 1674 r. Ochapp ulokował swoich ludzi w zamkach w Chocimiu i Żwańcu, a także w fortyfikacjach dawnego obozu tureckiego (pod Chocimiem), ale pozbawiony wsparcia ze strony głównych sił polskich pod koniec czerwca został zmuszony do kapitulacji. Wojska polskie zajęły Chocim także dziesięć lat później, kiedy Jan III próbował pod Żwańcem przerzucić swoje odziały przez Dniestr do Mołdawii, ale po zakończeniu kampanii Polacy porzucili zamek. Powstanie Okopów św. Trójcy w 1692 r. sprawiło, że strona polska siłą rzeczy przestała być zainteresowana zajęciem Chocimia.

Znaczenie zamku chocimskiego zmalało w 2. połowie XVII w., gdyż jego fortyfikacje były już bardzo przestarzałe. Z drugiej strony doświadczenia tureckie związane z niemal 30-letnim posiadaniem Kamieńca Podolskiego, wskazywały, że osmańska silna obecność wojskowa nad środkowym Dniestrem pozwala skutecznie trzymać w ryzach hospodara mołdawskiego. Dodatkowo wyprawa cara Piotra Wielkiego do Mołdawii w 1711 r. uzmysłowiła Turkom konieczność lepszego zabezpieczenia północnej granicy imperium. Dlatego też Chocim wraz z przyległymi terenami został jeszcze w tym samym roku odebrany Mołdawii i poddany pod bezpośrednią kontrolę turecką. W latach 1712–1718 r. pod kierownictwem francuskich inżynierów wybudowano wokół zamku nowoczesne fortyfikacje bastionowe.

W XVIII w. Chocim był trzykrotnie oblegany i zdobywany w 1739 i 1769 r. przez wojska rosyjskie, a w 1788 r. – habsburskie. Ponadto w latach 1768–1769 r. służył za oparcie i schronienie dla konfederatów barskich walczących z wojskami rosyjskimi na Podolu. W wyniku pokoju bukaresztańskiego (1812 r.) Chocim z całą Besarabią przeszedł we władanie Cesarstwa Rosyjskiego i przez pewien czas był jeszcze wykorzystywany przez armię rosyjską. Dziś zamek i twierdza, zachowane w bardzo dobrym stanie, stanowią jedną z największych atrakcji turystycznych nad Dniestrem.

 

 

Opracowano na podstawie:

J. Demel, Historia Rumunii, Warszawa 1986.

D. Kołodziejczyk, Podole pod panowaniem tureckim: Ejalet kamieniecki 1672–1699, Warszawa 1994.

S. Koniecpolski, Korespondencja Stanisława Koniecpolskiego hetmana wielkiego koronnego 1632–1646, oprac. A. Biedrzycka, Kraków 2005.

D. Milewski, Rywalizacja polsko-kozacka o Mołdawię w dobie powstania Bohdana Chmielnickiego (1648–1653), Zabrze 2011.

M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska w XVI wieku, t. I - II, Zabrze – Tarnowskie Góry 2011–2012.

L. Podhorodecki, Stanisław Żółkiewski, Warszawa 1988.

M. Wagner, Kampania żwaniecka 1684 roku, Warszawa 2013.

Idem, Wojna polsko-turecka 1672–1676, t. I–II, Zabrze 2009.

http://uk.wikipedia.org/wiki/Хотинська_фортеця (ostatni dostęp: 20 sierpnia 2014 r.).

Autorzy zdjęć/grafik:Krystian Trela (12) - w sumie 22.