wybierz język: Türk Polski Україна English

Ortak sınır – Ortak miras

Dinyester (Turla) nehri kenarındaki Polonya ve Türk kalelerine yeni bir bakış

MERYEM ANA İSTİHKÂMI (SİPERİ)

Seret nehrinin Dinyester (Turla) nehrine döküldüğü yerde bulunan ve  Gródek denilen istihkam mevkiinden ilk defa 1418 yılında bahsedilmiştir. Orası Dinyester nehrinin sığ geçit yeri olduğundan Karadeniz limanlarını Rus-i Hamrâ ile bağlayan güzergahlardan biri üzerinde seyahat eden tüccarlar tarafından tercih edilen konaklama ve istirahat yeri idi. yerleşim yeri elverişli konumu sayesinde gelişiyordu. 1530 yılında ismini yakınlarındaki Kułakowce köyünden alan Kułaków Gródek artık kasaba (oppidum) olarak adlandırılıyordu. Muhtemelen  artık o dönemde kasaba XVI. yüzyılda sahipleri olan Jazłowiecki (Monasterscy) hanedanının tevarüs olunan mülkü idi.

 Jazłowiecki soyunun tükenmesiyle  anahtar denilen ve büyük olasılıkla Kułaków Gródek'in de içinde bulunduğu Jazłowiecki mal mülk toprak takımı sık sık el değiştirip sonunda 1643 yılında Koniecpolscy ailesinin ellerine geçmiştir.  Gródek'in o dönemde artık tahkim edilmiş olduğu ve içinde müstahkem köşk ile przygrodek denilen tali idari mevkiinin bulunduğu bilinmektedir. 1600 yılında Jan Zamoyski'nin Eflak seferine çıkacak olan kraliyet ordusunun bir kısmının orada konuşlandığı olgusu kasabanın askeri önemini kanıtlamaktadır.

Kasabanın stratejik konumu hem yararların hem de zararların, lanetlerin kaynağı  olmuştur çünkü Tatarların istilaları ve XVII. yüzyılda ve sonraki savaşlar sonucunda Gródek boşalmıştır. 1681 yılında Podolya'da yapılmış Osmanlı mufassal defteri denilen halk sayımı kayıtlarında  Kułaków Gródek artık içinde yaklaşık 100 kişi yaşadığı için köy diye geçmektedir[1].

1683 yılında başlamış olan Lehistan-Osmanlı İmparatorluğu savaşı sonucunda köy tamamen boşalmıştır. 1684 yılında kral III Jan, Dinyester nehri üzerinde Gródek ile Vasilov'un arasında bulunan sığ geçit yerinden faydalanmak ve orada bir köprü yapıp ordusunu Boğdan'a geçirmek istemiştir. Dokuz yıl sonra Gródek artık yerleşim yeri olarak değil uroczysko (uroçısko) yani özelliklerinden dolayı ormanın içinden ayırdedilmiş, bir dönem iskan edilen ancak sonrasında yobanlaşmış bir mahal olarak adlandırılmaktadır.

Köy halkının köyü tahliye etmesinin sebebi de muhtemelen Polonya-Litvanya tarafının amacı köylüleri Podolya'dan Rus-i Hamrâ ve Volhinya'ya yerleştirerek Kamaniçe'deki Türk garnizonuna açlık çektirmek olan bilinçli stratejisinin sonucuydu.  

 

Eskiden Kułaków Gródek kasabasının bulunduğu Gródek yaban mahaline kraliyet garnizonunu yerleştirme kararı birkaç unsura bağlıydı. Hetman Stanisław Jabłonowski bunu yaparak Dinyester nehrinin orta bölgesinin tam kontrolünü temin etmek istemiştir. Nehir, Teslis Siperi Kalesi (Ukr. Фортеця Святої Трійці) ve Soroka'daki Polonya birliklerinin kullandığı ana tedarik yoludu. Ayrıca Teslis Siperi kalesine giden karayolu Gródek üzerinden geçiyordu.

Polonya piyade birliklerinin konuşlandığı Yazlovets'te (Ukr. Язловець) başlayıp, Torskie (ukr. Tорське) ve sonra Dinyester üzerinden ilerleyerek Boğdan tarafında Teslis Siperi'ne kadar devam ediyor ve oradaki tahkimatın muhafazası altında tekrar Dinyester nehri üzerinden karşıya geçiyordu.

Jabłonowski'nin bahsedilen ulaşım güzergahlarını korumak amacıyla Gródek hariç Hotin ve Torskie kaleleri ile Gródek'le Teslis Siperi kalesinin arasındaki Babince köyüne askerlerini yerleştirme planları vardı. Ancak bu planlar muhtemelen piyedelerin sayısı yetersiz olduğundan ya da tahkim çalışmaları için yeterince para olmadığından hiçbir zaman gerçekleştirilememiştir.

Dinyester tedarik yolu olarak Türkler tarafından da kullanılıyordu – Podolya köylüleri sonradan Kamaniçe'de satılan yiyeceklerle erzağı nehir yoluyla götürüyordu. Dinyester boylarında bulunan kasabalara Polonyalı askerlerin yerleştirilmesi bu olaya son verecekti.

Gródek yakınındaki nehrin sığ geçit yeri de ayrıca Kırım Tatarları ve Lipka (Lupka, Litvanya) Tatarları tarafından, düzenledikleri, Kamaniçe çıkışlı ve Polonya'ya ait Pokuttya'ya yönelik talan baskınları için kullanılırdı.

Kułakow Gródek'te ayrıca XVI. ve XVII. yüzyılın ortasından kalma ve Polonyalı askerlerin ihtiyaçlarına uygun bir şekilde oldukça hızla adapte edilebilen (Jabłonowski'nin „Seret kıyısında eski küçük bir siper” diye adlandırdığı) tahkimat kalıntıları bulunuyordu.

Hetman Jabłonowski 1692 yılının sonuna doğru Gródek'te bir siper, tahkimat inşa etmeye karar vermiş olsa da bu kararının gerçekleştirilmesi için sonraki sefere kadar beklemesi gerekti. 24 temmuz 1693 yılında Hetman, oberşterleytnant (yarbay) Jan Krzysztof von Hondorff'a Teslis Siperi kalesinde konuşlanan Płock voyvodası Jan Dobrogost Krasiński'nin, Łęczyca voyvodası Rafał Leszczyński'nin, baş kraliyet mareşalı Józef Karol Lubomirski'nin ve general- binbaşı Wacław Wilhelm Dobszyc'ın, Wiski'den succamerarius Wacław Szczuka'nın piyade alaylarından ve yarbay Henryk Henrykowski'nin freikompanisinden (serbest bölük) acemi askerlerle iki, üç top  (üç ve altı poundlık) alması için emir vermiştir.

 

Ayrıca Hondorff ordugahtan mühimmat ile çapa, balta, burgu, kürek gibi inşaat aletleri ile herbirini bir çift öküzün çektiği dört araba alacaktı. Ona top mühendisleri, marangoz ve tüfek ustası eşlik edeceklerdi. Bu donanımla yarbay bir tane süvari alayının koruması altında Gródek yaban mahaline gidip tahkimat yükseltmeye gidecekti.

Teslis Siperi kalesinin oldukça uzayan inşaatından dolayı Hetman açık bir şekilde (soyadı maalesef korunmamış olan) bir mühendisin, gönderilmiş askerlerin 3-4 hafta içinde inşa edebilecekleri bir yapıyı tasarlamasını tembih etmiştir. Tahkimatın projesi Jabłonowski'ye ulaştırılacaktı. İnşaat çalışmaları bitince Handorff ve acemi askerler Teslis Siperi kalesinde konuşlanan ana birliklerine katılacak, yeni inşa edilen müstahkem mevkide binbaşı ve Wacław Szczuka'nın piyade alayının komutanı Jozef Szczuka kendi birliği ve  Henrykowski'nin freikompaniası (serbest bölüğü) ile kalacaktı.

Hetman  Gródek'te tahkimatını Teslis Siperi kalesine takviye birliklerinin ulaştırılması ve acemi askerlere askeri zapturatı öğrenmek için kullanmak istemiştir.  Kaynaklardan inşaat çalışmalarına toplam birkaç yüz kişinin katıldığı anlaşılıyor.  

Teslis Siperi kalesinde de olduğu gibi tahkimatın işlevinin etkin bir şekilde yerine getirilebilmesi için piyade birliği dışında içinde oldukça kuvvetli bir süvari alayının de mevzilenmesi gerekiyordu. 

Bu amaçla  Jabłonowski Teslis Siperinden Kamaniçe kale komuandanı Józef Stanisław Potocki'nin, Horodlo kıdemli subayı Mikołaj Radecki'nin ve Podolya voyvodazadesi Bełżecki'nin, üç zırhlı süvari birliği ile Sandomierz kale kumandanı Stefan Bidziński'nin o zamana kadar da Teslis Siperi kalesinde konuşlanan ''Eflak süvari'' birliğini görevlendirmiştir.

Bütün süvari alayının komutanlığını Potocki alayının teğmeni Mikołaj Tyszkowski yapacaktı.

Alınan tedbirlere rağmen inşaat çalışmaları uzuyordu. Hetman ancak 15 ekim'de acemi askerleri artık Meryem Ana İstihkamı diye adlandırılan siperden Teslis Siperi kalesindeki kendi bölüklerine gönderebilmiştir[2]

 Tahkimat hala bitmemişti. Kış ayazları başlamadan hendek derinleştirilecek ve kaleye bitişik idari mahal bitirilecekti. Bu amaçla komutan Szczuka Hetmandan 200 zloti almıştır.  

Meryam Ana İstihkamı'nın geçtiği ilk ciddi sınav 1694 yılında Tatarların yaz istilası sırasında olmuştur. Tyszkowski'nin komutanlığında olan Meryem Ana İstihakamı süvarileri Teslis Siperinde konuşlanan ve albay Konstanty Zahorowski'nin komuta ettiği süvarilerle birleşip Polonya ordusunun kalan kısmına katılmak amacıyla Pomoranı bölgesi istikametine doğru yola çıkmıştır. 11 haziran'da Hodiv köyü yakınlarında birlik, Tatarların ana güçleriyle karşılaşmıştır. İlk mücadelede Tyszkowski[3] esir düşmüş, Polonya birlikleri köydeki binalara sığınıp bir kaç saat kendinden kat kat güçlü düşmanın taaruzunu püskürtmeye çalışmıştır. Sonunda düşman geri çekilmek zorunda kalmıştır.

Rodecki zırhlı alayının teğmeni Szaniawski kısa süreliğine Meryem Ana Tahkimatı'nın yeni komutanı olmuş, sonra yerine Bełżecki alayının teğmeni Jan Kadłubiski geçmiştir.

1694 kışı Meryem Ana istihkamı'ndaki süvari sayısı ciddi bir ölçüde azalmıştır. Dört alaydan sadece  Mikołaj Radecki'nin komutasındaki kalmış, muhtemelen 1695 şubatında Tatar istalası sırasında mücadeleye katılmıştır. 1695 yılının sonlarına doğru Jakub Morsztyn zırhlı alayının teğmeni ve Kowal kaymakamı Grądzki, Meryem Ana İstihkamı'ndaki süvari alayının komutanı oldu.

1696-1697 arası askeri konfederasyon (ayaklanma) sırasında süvarilerin tahkimatı terk edip etmediği belli değildir. Muhtemelen piyadeler sürekli olarak orada konuşlanıyordu. 1698 yılının başında  Wacław Szczuka'nın alayından berbat tedarik şartlarından şikayetçi olan yaklaşık 200 piyade askeri hala oradaydı.

Aynı sene tahkimatın civarında Kamaniçe garnizonundan Türk birlikleri etrafı çapul ediyordu.

1699 yılında (Kamyanets Podilski) Kamaniçe'nin geri kazanılması ve Polonya - Osmanlı savaşının sona erdirilmiş olması Vasilov'daki tahkimatın korunmasının artık gereksiz  olmasına sebep oldu. Önce piyedeler çekildi. Süvariler (Krasnystaw kaymakamı Michał Potocki'nin zırhlı alayı) 1702 yılına kadar kalede konuşlanıyordu.

Daha Osmanlı savaşı sırasında Polonya askerleri tarafından savunan Gródek'e eski sakinleri dönmeye başlamıştır. XVIII. yüzyılda şehir yeniden inşa edilmiş ve eski adı Kułaków Gródek kullanılmaya başlanmıştır.

 

 

Podolya haritasının XVII. yüzyılın ilk yarısında  Kułaków Gródek'in gösterildiği kısmı

(G. le Vasseur de Beauplan, Ukrainae pars quae Podolia palatinatus vulgo dicitur, [Amsterdam 1670], Milli Kütüphane).

 

Pokuttya haritasının XVII. yüzyılın ilk yarısında  Kułaków Gródek'in gösterildiği kısmı (G. le Vasseur de Beauplan, Ukrainae pars quae Pokutia vulgo dicitur, [Amsterdam 1670], Milli Kütüphane).

 

Kullanılmış kaynakça: 

Atlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej: Epoka przełomu z wieku XVI-go na XVII-sty, dz. II, oprac. A. Jabłonowski, Warszawa – Wiedeń 1889–1904. /Polonya Cumhuriyeti Tarihi Atlası: XVI ile XVII arası, hazırlayan. A. Jabłonowski, Varşova – Viyana 1889–1904/

Biblioteka XX. Czartoryskich w Krakowie, rkps nr 2524. Krakov XX. Czartoryskich Kütüphanesi, 2524 nolu el yazması

Biblioteka XX. Czartoryskich w Krakowie, rkps nr 2699.Krakov XX. Czartoryskich Kütüphanesi, 2699 nolu el yazması

Biblioteka PAN/PAU w Krakowie, rkps nr 1081. Krakov PAU/PAN Kütüphanesi, (rkps) 1081 nolu elyazması.

D. Kołodziejczyk, Podole pod panowaniem tureckim: Ejalet kamieniecki 1672–1699, /Osmanlı Egemenliğinde Podolya: Kamaniçe Eyaleti 1672-1699/ Warszawa 1994.

W. Majewski, Najazd Tatarów w lutym 1695 r., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. IX/1 (1963), s. 125–178. /Şubat 1695 yılında Tatar İstilası,  ''Askeri Tarih Araştırmaları ve Materyalleri'', cilt IX/1 s. 125-178. (1963)/ 

The Ottoman Survey Register of Podolia (ca. 1681), wyd. D. Kołodziejczyk, t. I, Cambridge (US) 2004.

Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. VIII, oprac. A. Jabłonowski, Warszawa 1889. /Coğrafya-İstatistik bakımından XVI. yüzyıl Polonyası, cilt. VIII, hazırlayan A. Jabłonowski /

J. Sowa, „Ludzie niezwalczeni”: Rejestry chorągwi jazdy zaciągu narodowego w Okopach św. Trójcy 1693–1695, [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. II, Oświęcim 2013, s. 259–299. /''Mağlup düşmemiş adamlar'' Teslis Siperi Kalesinde Süvari Alayı Defterleri 1693-1695:  Eski Polonya Askeri Sanatı Araştırmaları 2. cilt [içinde],/ Oświęcim 2013, s. 259–299./

M. Wagner, Stanisław Jabłonowski (1634–1702): Polityk i dowódca, cz. 2, /Stanisław Jabłonowski (1634–1702): Siyasetçi ve komutan, bölüm. 2/ Siedlce 1997.

M. Wagner, Kampania żwaniecka 1684 roku, /1684 İzvança Seferi/, Warszawa 2013.

Z. Wielebska, Powstanie majątku Stanisława Koniecpolskiego (1591–1646) hetmana wielkiego koronnego, „Studia Historyczne”, R. XXIV/4 (1981), s. 547–556. /Büyük Kraliyet Hetmanı Stanisław Koniecpolski'nin mülkünün menşei (1591–1646), ''Tarih Araştırmaları'' R. XXIV/4 (1981), s. 547–556./

J. Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny północnej 1700–1717, /Kuzey savaşı döneminde Polonya Ordusu 1700-1717/ Warszawa 1956.

J. Wojtasik, Ostatnia rozprawa zbrojna z Turkami i Tatarami w 1698 r., cz. I, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. XIII/1 (1967), s. 63–127. /1698 yılında Türkler ve Tatarlar ile son silahlı mücadele., 1. bölüm,  Askeri Tarih Materyalleri, cilt. XVIII/1 (1967) s. 63-127 /

J. Wojtasik, Podhajce 1698, /Pidhaitsi 1698/, Warszawa 1990.

M. Wolski, Potoccy herbu Pilawa do początku XVII wieku: Studium genealogiczno-własnościowe, / XVII. yüzylın başına kadar Pilawa armalı Potocki soyu. Soy-mülkiyet araştırması/ Kraków 2013.

М. Жбанова-Гуменюк, В. Олійник, В. Уніят, Городок, [w:] Тернопільський Енциклопедичний Словник, Т. 1, Тернопіль 2004, s. 402–403.

 

 [1] Tam olarak 15 tane hane sahibi artı 9 bekar erkek. Osmanlı egemenliği dönemindeki Podolya demografisini araştıran D. Kołodziejczyk hane başına 6 kişinin düştüğünü ileri sürmektedir.

 

[2] Hetman Jabłonowski'nin Meryem Ana'ya tapmasının, zühtünün bir başka ifadesi de Dinyester kıyısında kurduğu kasabaya Mariampol ismini vermiş olmasıydı.

 

[3]  Çok geçmeden para karşılığında özgürlüğüne kavuşmuş ve 1695 yılının sonunda Kraliyet Kıdemli Subayı Aleksander Jabłonowski'nin zırhlı alayını komuta ediyordu.

 

Autorzy zdjęć/grafik:Krystian Trela (10) - w sumie 10.