wybierz język: Türk Polski Україна English

Ortak sınır – Ortak miras

Dinyester (Turla) nehri kenarındaki Polonya ve Türk kalelerine yeni bir bakış

HOTİN

Hotin, Dinyester (Turla) nehrinin, eskiden Boğdan'a ait sağ kıyısında bulunmakatdır. Dinyester ile küçük derenin çatalında, sonraki Hotin ile Braha kasabalarının arasındaki ilk kermen, muhtemelen X. yüzyılın sonlarına doğru Kiev Büyük Knezi Vladimir tarafından yaptırılmıştır. Müstahkem mevkii Kiev Knezliğinin güney-batı sınırlarını ve Kiev'i Tuna bölgesine bağlayan ticaret yollarını korumaktaydı.

            Bahsi geçen tahkimat büyük olasılıkla sonraki kalenin kuzey burcunun yerinde bulunuyordu.

Knezliğin bölgelere bölünmesi sonucunda Hotin Galiç-Volın Knezliği (Galiçya ve Volinya Prensliği) dahilinde yer almıştır.

            O dönemin hükümdarları kral Danilo Romanoviç (Ukr. Данило Романович Галицький) ve oğlu knez Lev (Ukr. Лев I Данилович) 1250-1264 yılları arasında eski müstahkem mevkii yerine taş kale yaptırmışlardır. Muhtemelen o dönemde de 7 metrelik taş duvarlar örülmüş, kalenin etrafındaki hendek derinleştirilmiştir.

Rus-i Hamrâ Polonya Krallığı'na dahil edilince Hotin, Dinyester ile yukarı Prut ve Çeremoş'un arasında bulunan ve Leh etkileri altındaki Sepyenec bölgesinin ana merkezlerinden biri olmuştur. 

1388 yılında Polonya kralı Vladıslav Jagiellon sözü edilen bölgeyi Boğdan voyvodası 1. Petru Muşat'a vermiştir. Hotin kalesi perkulab denen Boğdanlı kaymakamın (Rom. pârcălab) makamı olmuştur. XV. yüzyılda Sepyenec bölgesi Polonya-Boğdan ihtilaflarının konusu olup birkaç kez el değiştirmiştir.

Hotin kalesi Boğdan'ın en meşhur hükümdarlarından Büyük Ştefan döneminde, muhtemelen XV. yüzyılın 60lı ve 70li yıllarında yeniden inşa edilmiştir.

Modern kalelerin inşa edilmesi Ştefan'ın voyvodalığını güçlendirmek için uyguladığı yöntemlerden biriydi. Hotin dışında Suçava (Suceava) ve Soroka kalelerini yaptırmış veya yeniden inşa ettirmiştir. İnşaat çalışmalarında Ceneviz'in Kefe şehrinden İtalyan ustalar çalıştırılıyordu. Surların yüksekliği 40 metreye kadar yükseltilmiş, genişliği 5-6 metre olmuştur.

            Beş tane burç yaptırılıp büyütülmüş avludaki yapılar daha modern hale getirilmiştir.

Bu çalışmaların sonucunda iki tane köşk yapılmıştır: Voyvoda konağı ve Boyar köşkü. Avlunun altında mahzenler yapılmıştır. XVIII. yüzyılda yeniden inşa edilmiş güney kale duvarı hariç kale şimdiki şeklini almış, voyvodanın makamlarından biri ve Boğdan'nın en önemli müstahkem mevkii olmuştur.

            Hotin kalesi ilk sınavdan 1476 yılında geçecekmiş. Bu yılın yazında  Războieni civarında Osmanlı Ordusu Büyük Ştefan'ın askerlerini yenip Kuzey Boğdan'a saldırmış ve Suceava, Neamţ ve Hotin kalelerini kuşatmıştır. Bütün kaleler etkili savunma sayesinde Türklerden korunmayı başarmıştır.

            1487 yılında Ştefan resmi olarak Osmanlı egemenliğini kabul etmek zorunda kalmıştır. O yıl Hotin kalesinde bir süreYeniçeri birliklerinin bulunduğu olasıdır. 

1509 yılında Hotin kasabası, Voyvoda Kör Boğdan'ın Rus-i Hamrâ'ya ettği hücme intikam olarak Boğdan topraklarına taarruz eden Kraliyet Büyük Hetmanı Mikołaj Kamieniecki'nin askerleri tarafından yağmalanmış.

4 ekim gününde Polonya askerleri Suceava'dan geri çekilirken Hotin kalesi yakınlarında Kamieniecki'nin birliklerinin zaferiyle bitmiş muharebe meydana gelmiştir.

            Kral I. Zygmunt, Sultan Kanuni Süleyman ile anlaşıp her iki taraf için sorunlu olan Boğdan Voyvodası Petru Rareş'i tahttan indirmek isteyince Polonya ordusu 1538 yılında tekrar Hotin duvarlarının dibine gelmiştir. 

Kraliyet Büyük Hetmanı Jan Tarnowski'nin komutasındaki Polonya birliklieri 17 ağustos tarihinde Hotin kalesini kuşatmaya başlamıştır. Tarnowski'nin emriyle kale duvarlarına ateş edilmiş, sıçanyolları kazılmıştır. Rareş kaleyi kaybetmeyi göze alamayıp karşı taarruza geçmiş, ancak Türk askerlerinin güney Boğdan'a girmiş olması onu 30 ağustos tarihinde Tarnowski ile anlaşma yapmaya zorlamıştır. Voyvoda, Polonya'ya karşı hertürlü toprak taleplerinden vazgeçmiştir.

            Kuşatmadan sonra kale yeniden inşa edilirken muhtemelen güney kısmı genişletilmiştir.

1561 yılından sonra Polonyalı soylu Olbracht Łaski'nin yardımı sayesinde Boğdan tahtına getirilen Ioan Iacob Heraclid (Despot Vodă) Hotin kalesini, kendisini hükümdarlığa götüren seferin masrafları ödeninceye kadar velinimeti soyluya rehine bırakmıştır.

Ancak voyvoda borçlarını ödemek istememiş, 1563 yılında kaleyi Łaski'nin elinden almıştır.

Hırslı soylu, Kazak Hetmanı ve Boğdan tahtına talip olan knez Dmitri (Dimitraş) Visniovietski'nin Despot'un topraklarına saldırmasından istifade etmiş, daha o sene askerlerini yerleştirdiği Hotin kalesini geri almıştır.

Ancak 1564 yılının haziran ayında, Osmanlı İmparatorluğu ile ilişkilerin bozulmasını istemeyen II. Zygmunt August,  Łaski'yi kaleyi Osmanlı'nın egemenliğinde olan Boğdanlılara geri vermesi konusunda zorlamıştır.

            Hotin 1572 yılında,  voyvoda Bogdan Lăpușneanu Türklerin yardım ettiği Boyarlar tarafından tahttan indirildiğinde de önemli bir rol oynamıştır. Hükümdar Lehistana kaçmak zorunda kalmıştır. Zygmunt August ise ona yardım etmeye karar vermiştir. Voyvoda hizmetinde olan Polonyalı Marcin  Dobrosołowski'nin Hotin kalesini elinde tutmayı başarması Kraliyet Ordusunun lehine bir olguydu. Bu sayede Hotin'deki topçular Mikołaj Mielecki'nin birliklerini desteklemiştir. Yine de sefer zaferle sonuçlanmamış, 13 nisan tarihinde Kraliyet kuvvetleri geri çekilirken Türk-Boğdanlı ordusunun saldırısına uğramıştır.

Kaledeki askerlerin yardımı sayesinde Mielecki yenilgiye uğratılmamıştır. 1564 yılında olduğu gibi bu defa da  Dobrosołowski kaleyi Zygmunt August'a sadık kalacağına yemin eden yeni voyvoda İvan Sert'e (Ioan Vodă cel Cumplit) teslim etmek zorunda kalmıştır.

            1600 yılında, Eflak voyvodası Mihai Viteazul'un (Cesur) Yaş ve Suceava şehirlerinden çekilmeye zorladığı voyvoda Ieremia Movila'nın ricası üzerine Polonya birlikleri tekrar Hotin kalesine girmiştir.

1615 yılında Kraliyet soyluları knez Samuel Korecki ile knez Michał Wiśniowiecki, amacı Alexandru Movila'yı tahta getirmek olan sefer sırasında Hotin kalesini işgal etmiştir.

1617 yılında akdolunan Buşa antlaşması gereği Polonya tarafı Hotin'i Boğdan'a geri vermekle yükümlüydü. Buna rağmen 1634 yılında Osmanlı İmparatorluğu ile müzakereler devam ederken Polonyalılar Türklerden Hotin'i onlara geri vermeleri talebinde bulunmuştur.

Hotin kalesi denince akla özellikle XVII. yüzyılda, tam olarak 1621 ve 1673 yılında duvarlarının dibinde meydana gelmiş olan Lehistan ve Osmanlı İmparatorluğu'nun orduları arasındaki muharebeler gelir.

Her iki olay da çok zengin literatüre sahip olduğundan okuru bilgi bulabileceği kaynakçaya yönlendirmek doğru ve uygun olacaktır. Bugüne kadar bu konuyla ilgili yayınlanmış en kapsamlı iki kitap şunlardır:  L. Podhorodecki, Kampania chocimska 1621 r., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. X-XI /Hotin seferi 1621, ''Askeri Tarih Araştırmaları ve Materyalleri'', cilt X-XI/ (1964–1965) ve M. Wagner, Wojna polsko-turecka 1672–1676, t. I–II, /Lehistan-Osmanlı savaşı 1672-1676, cilt I-II/ Zabrze 2009).

            1653 baharında o dönemde Boğdan'ın başkenti olan Yaş şehrinden kovulmuş voyvoda Basil Lupu (Timofey Khmelnitsky'nin kayınpederi) Hotin kalesine sığınmıştır. Ancak voyvoda çok geçmeden maiyetiyle beraber Lehistan topraklarına kaçmış, kaleye ise yeni voyvoda Gheorghe Ştefan'ı destekleyen Erdel askerleri girmiştir.

1674 baharında Albay Johan Magnus von Ochapp'ın komutanlığında Polonya ordusunun kaleyi savunması nispeten az bilinen olaydır.  Ochapp askerlerini Hotin, İzvança ve eski Türk ordugahının müstahkem mevkiinde yerleştirmiş ancak Polonya kuvvetlerinden destek alamadığından haziranın sonunda teslim olmak zorunda kalmıştır.

Polonya ordusu on sene sonra da III. Jan askerlerini İzvança civarında Dinyester üzerinden Boğdan'a geçirmeye çalışırken Hotin kalesini işgal etmiş ancak sefer bittiğinde Polonyalılar kaleyi terk etmiştir. Ayrıca 1692 yılında Teslis Siperi kalesinin (Leh. Okopy św. Trójcy, Ukr. Окопи Святої Трійці) inşa edilmesi Polonya tarafının Hotin kalesinin işgaliyle ilgilenmez olmasına sebep oldu.

XVII. yüzyılın ikinci yarısında tahkimatı iyice eskimiş olduğundan Hotin kalesinin önemi azalmıştır. Öte yandan Kamaniçe'nin 30 yılı aşkın bir süre Osmanlı egemenliğinde olmasından kaynaklanan tecrübe, Osmanlı Ordusunun orta Dinyester bölgesinde bulunmasının Boğdan voyvodasının ''dizginlerini sıkı tutmaya'' elverişli olduğunu gösteriyordu.

Bunun dışında  1711 yılında Rusya çarı 1. Petro'nun düzenlediği Boğdan seferi Osmanlılara imparatorluğun kuzey sınırının daha sağlam korunma ihtiyacını göstermiştir.

Bundan dolayı daha o sene Hotin ve etrafındaki topraklar Boğdan'ın elinden alınıp doğrudan Osmanlının kontrolünün altına girmiştir.  1712-1718 yılları arasında kalenin etrafında Fransız mühendislerin yönetiminde modern tahkimatlar yapılmıştır.

XVIII. yüzyılda Hotinkalesi üç kere 1739 ve 1769 yıllarında Rus, 1788 yılında ise Habsburg ordusu tarafından kuşatılmış ve fethedilmiştir. Ayrıca 1768-1769 yılları arası Podolya'da Rus ordusuyla savaşan Bar Konfederasyoncularının destek aldığı ve sığındığı mevkiydi.

Bükreş Antlaşması (1812) sonucunda Hotin ve Besarabya Rus Çarlığı egemenliği altına girmiş ve bir süre daha Rus Ordusu tarafından kullanılmıştır.

Halen çok iyi durumda korunmuş kale ve şato Dinyester nehri boylarında en büyük turizm merkezi halindedir.

                        Jan Jerzy Sowa

Varşova Üniversitesi

 

Kullanılan kaynakça:

J. Demel, Historia Rumunii /Romanya'nın Tarihi/, Warszawa 1986.

D. Kołodziejczyk, Podole pod panowaniem tureckim: Ejalet kamieniecki 1672–1699, /Osmanlı Egemenliğinde Podolya: Kamaniçe Eyaleti 1672-1699/ Warszawa 1994.

S. Koniecpolski, Korespondencja Stanisława Koniecpolskiego hetmana wielkiego koronnego 1632–1646, /Kraliyet Büyük Hetmanı Stanisław Koniecpolski'nin Yazışmaları/ oprac. /hazırlayan/ A. Biedrzycka, Kraków 2005.

D. Milewski, Rywalizacja polsko-kozacka o Mołdawię w dobie powstania Bohdana Chmielnickiego (1648–1653),/Bohdan Khmelntysky Ayaklanması yıllarında (Chmielnicki İsyanı 1648-1653) Polonya ile Kazakların arasında Boğdan rekabeti/ Zabrze 2011.

M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska w XVI wieku, t. I - II, /XVI. yüzyılda Polonya askerisi ve savaşları, cilt I-II/ Zabrze – Tarnowskie Góry 2011–2012.

L. Podhorodecki, Stanisław Żółkiewski, Warszawa 1988.

M. Wagner, Kampania żwaniecka 1684 roku, /1684 İzvança Seferi/, Warszawa 2013.

İbidem, Wojna polsko-turecka 1672–1676, t. I–II, /Lehistan-Osmanlı savaşı 1672-1676, cilt I-II/ Zabrze 2009)

http://uk.wikipedia.org/wiki/Хотинська_фортеця (son erişim: 20 ağustos 2014).

Autorzy zdjęć/grafik:Krystian Trela (12) - w sumie 22.